"سوڵتانی نوێ‌" توركیا بەرەو كوێ دەبات؟

0
344

 رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا
رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا

رووداو- هەولێر

لە كانوونی یەكەمی 1921 دا ئەنجوومەنی باڵای نیشتمانیی توركیا نیمچە دەستوورێكی بەناوی “یاسای رێكخستنی بنەڕەتی” پەسەند كرد. ئەو یاسایە نزیكەی سێ ساڵ پێش راگەیاندنی كۆماری توركیا لەسەر دەستی مستەفا كەمال ئاتاتورك داڕێژرا كە خۆی یەكێك لە هاندەرە سەرسەختەكانی داڕشتنی ئەو یاسایە بوو. ئەو نیمچەدەستوورە نوێیە كە بە مەبەستی دامەزراندنی توركیای نوێ لەسەر بنەمای سیستەمی پەرلەمانی نووسرابوو، بناغەی دەستووری كۆماری توركیای دانا. ئاكامی گشتپرسییەكەی رۆژی 16ی نیسان، داخستنی دەرگا لەسەر ئەو نیمچە یاسایە و ئەو مۆدێلە لە توركیا بوو كە سەردەمانێك ئاتاتورك خەونی پێوە دەبینی، ئەمەش هەم لەسەر ئاستی نێوخۆیی و هەم نێودەوڵەتی، كاریگەریی گەورەی دەبێ.

دەرفەت و بەربەستەكانی بەردەم ئەردۆغان

لە گشتپرسییەكەی رۆژی 16ی نیساندا 51.4%ی دەنگدەران دەنگیان بە “بەڵێ” (واتە گۆڕینی سیستەمی سیاسی و ئیداری بۆ سەرۆكایەتی) و 48.6%یش دەنگیان بە “نەخێر” (واتە هێشتنەوەی سیستەمی پەرلەمانی لە توركیا) دا. جیاوازیی كەمی نێوان دەنگەكان لەلایەكەوە ئەو راستییە دەردەخات كە توركیای ئێستا بەسەر دوو بەرەی یەكساندا دابەش بووە و لەلایەكی دیكەشەوە هۆشدارییەك بە ئەردۆغان دەدا كە جێبەجێكردنی پلانەكەی كارێكی ئاسان نابێ.

سۆنەر چاگاپتای، لێكۆڵەر و شارەزای كاروباری توركیا لە پەیمانگای واشنتن پێیوایە ئەردۆغانیش بەنیازە دامەزراوە و ئامرازەكانی دەسەڵات بەكاربهێنێ بۆ ئەوەی هاوشێوەی ئاتاتورك هەوڵی داڕشتنەوەی توركیا لەسەر بنەمای ئەو وێنایە بدات كە خۆی بۆ توركیای هەیە “واتە توركیایەكی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستی، لەسەر بنەمای ئیسلامی سیاسی”.

لێكۆڵەرەكەی پەیمانگای واشنتن ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات كە ئەركی ئەردۆغان لە هی ئاتاتورك قورستر دەبێ، لەبەر ئەوەی “ئاتاتورك وەكوو ژەنەراڵێك دەسەڵاتی (وڵاتێكی شكستخواردووی پاش شەڕی یەكەمی جیهانی و رووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی) وەرگرت، بەڵام ئەردۆغان حوكمی دەسەڵاتێكی دیموكراتیكی كردووە”. چاگاپتای كە نووسەری كتێبی “سوڵتانی نوێ”یە، جەخت لەسەر ئەوەش دەكاتەوە كە “توركیا لەڕووی دیموگرافییەوە زۆر لەوە فرەڕەنگترە، لەڕووی ئابوورییەوە لەوە گەورەترە و لەڕووی سیاسیشەوە لەوە ئاڵۆزترە كە یەك كەس بتوانێ بەپێی بیركردنەوەی شەخسیی خۆی دایبڕێژێتەوە. هەتا ئەو كاتەی توركیا وڵاتێكی دیموكراتیك بێ، ئەردۆغان ناتوانێ بەحەزی خۆی مامەڵە بكات، بۆیە چاوەڕێ دەكرێ لە هەنگاوەكانی داهاتوویدا تاكلایەنەتر مامەڵە بكات و تەنانەت كۆتاییش بە پرۆسەی دیموكراسی لە توركیا بهێنێ”.

ئارۆن ستاین، لێكۆڵەر و شارەزای رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە ئەنجوومەنی ئەتڵانتیك پێیوایە پێكهاتە و ئامانجە سیاسییە جیاوازەكانی ئۆپۆزیسیۆنی توركیا خاڵێكی یارمەتیدەرە بۆ ئەردۆغان. ستاین جەخت لەوە دەكاتەوە كە هەرچەندە دەنگەكانی گشتپرسییەكە زۆر لە یەك نزیك بوون، بەڵام كەمپینی دەنگی “نەخێر” بەسەر “راستڕەوە سێكولارە توندئاژۆكان، جەهەپە و لایەنگرانی هەدەپەدا دابەش بووە. ئەم سێ لایەنە رقیان لە یەكدییە و ئەمەش ئەو خاڵەیە كە ئەردۆغان دەتوانێ بیقۆزێتەوە، چونكە هەرچەندە دەنگی ئەم سێ لایەنە پێكەوە یەكسان بووە بە دەنگی “بەڵێ”، بەڵام دەنگی ئەوان بەسەر سێ لایەنی دژبەیەكدا پارچە بووە”.

بۆیەش یەكێك لە پرسیارە سەرەكییەكان ئەوەیە ئایا ئۆپۆزیسیۆنە سێ كوچكەییەكەی توركیا دەتوانێ لە داهاتوویەكی نزیكدا لەسەر پلاتفۆرمێكی هاوبەشی درێژخایەن بۆ توركیا رێكبكەون كە بتوانێ بەربەست بۆ ئامانجە ستراتیژییەكەی ئەردۆغان دروست بكات؟

توركیا و رۆژئاوا

لەسەرەتای كەمپینەكانی گشتپرسیی هەمواری دەستووردا، ئەردۆغان و بەرپرسانی ئاكپارتی هێرشی توندیان كردە سەر رۆژئاوا. لە میتینگێكدا لە ئیستانبوڵ، سەرۆككۆماری توركیا هەتا ئەو شوێنەش چوو كە وڵاتانی ئەوروپی بە “فاشیست” ناوببات. لێدوانە توندەكانی ئەردۆغان پاش ئەوە هاتن كە ئەڵمانیا، هۆڵەندا و سویسرا رێیان نەدا بەرپرسانی حكومەتی توركیا بەشداری میتینگی لایەنگرانی دەنگی “بەڵێ” لە وڵاتەكانیان بكەن. ئەردۆغان ئەم هەنگاوەی ئەوروپییەكانی وەكوو ئامرازێكی بانگەشە بۆ راكێشانی دەنگی توركە راستڕەوە توندئاژۆكان قۆستەوە.

بەڵام چاگاپتای پێیوایە دژایەتیی ئەردۆغان لەگەڵ ئەوروپییەكان بۆ پێش رووداوەكانی مانگی ئاداری رابردوو دەگەڕێتەوە، واتە رەگوڕیشەی ئەو كێشەیە لە رووداوەكانی كاتی كودێتاكەی 15ی تەمووزی ساڵی رابردوودایە. بەبۆچوونی ئەو لێكۆڵەرە توركە، لە كودێتا شكستخواردووەكەی پارساڵدا خەڵك دوو رووداویان بینی. لەلایەك كودێتاچییەكان هەوڵی لادانی ئەردۆغانیان دا. لەلایەكی دیكەش ئیسلامییەكانی دژی كودێتا رێگەیان لە كودێتاكە گرت. لە شەوی كودێتا خوێناوییەكەدا 150 كەس لە لایەنگرانی ئەردۆغان كوژران، هەر بۆیە 15ی تەمووز هاوشێوەی ساتەوەختی شۆڕشەكەی 1979ی ئێران بوو لە توركیا.

هەرچەندە ئەردۆغان لە ساڵانی هەشتا و نەوەتەكاندا ئەندامی پارتی رەفاهی ئیسلامی بووە كە وەكوو بیركردنەوە سەر بە قوتابخانەی روانگەی نیشتمانی (میللی گوروش) ـەو رۆژئاوای بە فاسید دەزانی، بەڵام لە كاتی دامەزراندنی ئاكپارتی لە 2001 ، بیرۆكەی ئیسلامی سیاسیی رەتكردەوە. بەڕای چاگاپتای، رووداو و هەڵوێستەكانی پاش كودێتاكەی تەمووزی رابردوو دەریدەخات كە روانگەی نیشتمانی وەكوو بەشێك لە بیركردنەوەی ئەردۆغان ماوەتەوە. چونكە هەتا ئەو كاتەش ئەردۆغان لە هەوڵی ئەوەدا بوو لە نێوان روانگەی نیشتمانی و پەیوەندییەكانی توركیا و رۆژئاوا باڵانس دروست بكات، هەرچەندە لە كێشەی كۆچبەران و لە قەیرانی سووریاشدا (بە پشتگیریكردن لە ئەحرار ئەلشام)، ئەنقەرە رووبەڕووی داواكانی ئەوروپا و ئەمریكا بووەوە.

لێكۆڵەرەكەی پەیمانگای واشنتن جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە پاش شكستهێنانی كودێتاكەی تەمووز لەسەر دەستی ئیسلامییەكانی توركیا، هاوسەنگیی نێوان مەیلی ئەردۆغان بۆ روانگەی نیشتمانی و پەیوەندییەكانی توركیا لەگەڵ ئەوروپا و رۆژئاوا تێكچوو، لەو كاتەشەوە “ئیسلامی سیاسی بوو بە فاكتەری زاڵ لە سیاسەتی نێوخۆ و پەیوەندییەكانی دەرەوەی توركیاشدا”. لە ئاستی سیاسەت و گوتاری نێوخۆییدا، ئەم گۆڕانكارییە لە بەكارهێنانی دەستەواژەی وەكوو “نازی”، “فاشیست” و “دوژمنانی گەلی توركیا”دا دەبینرێ كە لە میتۆدی پەروەردەی نوێی توركیاشدا دەبینرێ، لەو میتۆدەدا دەستەواژەی جیهاد وەكو “بەهایەكی نیشتمانی و روحی” وەسف كراوە.

لەم سۆنگەیەشەوە چاوەڕێ دەكرێ پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و ئەوروپا لە قۆناغی دوای گشتپرسییەكەدا ئاڵۆزتر ببێت. بە تایبەتیش دوای ئەوەی ئێوارەی 16ی نیسان سەرلەنوێ باس و خواسی گەڕاندنەوەی فەرمانی لە سێدارەدان بۆ نێو سیستەمی سزادانی توركیا هاتەوە ئاراوە. 
مارك پیەرینی، توێژەر لە پەیمانگەی كارنیگی، پێیوایە ئەوە دوو ئاماژەی تێدایە كە یەكێكیان نێوخۆییە و ئەوەی دیكەیان داهاتووی پەیوەندییەكانی توركیا و یەكێتیی ئەوروپا دەگرێتەوە. لە ئاستی نێوخۆییدا “ئەمە ئاماژەیەكی روونە بۆ ناڕازییەكان كە دروستكردنی كێشە بۆ دەوڵەتی توركیا دەشێ فەرمانی لەسێدارەدانی بەدواوە بێ. لەسەر ئاستی دەرەوەشدا ئەمە ئاماژەیەكی ناڕاستەوخۆیە بەوەی توركیا وازی لە هەوڵەكانی بۆ ئەندامێتیی یەكێتی ئەوروپا هێناوە”. لێكۆڵەرەكەی كارنیگی پێشبینی دەكات توركیای داهاتوو زیاتر لە كۆمارەكانی ئاسیای نێوەڕاست بچێ، نەك ئەو دیموكراسییەی كە یەكێتیی ئەوروپا تەمەننای دەكرد. 

هەرچەندە پاش سەركەوتنی ئەردۆغان لە گشتپرسییەكەدا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، پیرۆزبایی لە ئەردۆغان كرد، بەڵام پیەرینی چاوەڕێ دەكات لەمەودوا ئەنقەرە سیاسەتێكی توندتر لە ئاست واشنتن پەیڕەو بكات، بەتایبەتیش لە دوای 2019 كە ئاكامەكانی گشتپرسییەكە دەكەوێتە واری جێبەجێكردنەوە. خاڵە ناكۆكەكانیش پەیوەندییان بە رادەستكردنەوەی فەتحوڵڵا گولەن (كە ئەردۆغان بە رێكخستنی كودێتاكە تۆمەتباری دەكات)، دادگاییكردنی رەزا زەراب لە ئەمریكا كە تۆمەتبارە بەوەی پارەی بۆ حكومەتی توركیا سپی كردووەتەوە و سزاكانی سەر ئێرانیشی دەور داوەتەوە. خاڵی سێیەمیش كە لە دوو خاڵەكەی دیكە گرنگترە و توركیا بە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانیی خۆی دەزانێ، پەیوەندی بە هاوكارییەكانی واشنتن بۆ هێزەكانی یەپەگە و هێزەكانی سووریای دیموكراتەوە هەیە. چاوەڕێ دەكرێ ئەنقەرە لەسەر ئەم سێ پرسە هەڵوێستی بەرامبەر واشنتن توند بكات.



سه‌رچاوه‌

وه‌ڵام دانه‌وه‌

Please enter your comment!
Please enter your name here